Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının “Mahkum Açmazı” Çerçevesinde Değerlendirilmesi

Okan Güray BÜLBÜL

Abstract


Çok uluslu şirketlerin finans kapitalin egemenliğindeki en önemli aktör olması ve bütün dünyayı tek pazar ve bütün dünyanın fiziki ve beşeri kaynaklarını da etkin kullanılması gereken üretim faktörleri olarak görmesi, özellikle gelişmekte olan ülkelerde işgücünün sosyal haklarını ve toplumsal refahı olumsuz etkilemektedir. Bunun yanında küresel anlamda bir işgücü bölümlenmesinin oluştuğu ve küresel üretim zincirinin sonundaki halkaların da gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerdeki işgücü olduğu görülmektedir. Özellikle işgücü yoğun sektörlere yönelik olarak gerçekleştirilen doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının gelişmekte olan veya az gelişmiş bölgelere kaydırılarak küresel işgücü bölümlendirilmesi oluşturulduğu bunun da çok uluslu şirketler vasıtasıyla bu bölgelerdeki işgücünün ve kaynakların sömürülmesi sonucunu doğurduğu yönünde görüşler bulunmaktadır.

Çok uluslu şirketlerin işgücü piyasalarına ve çalışma standartlarına etkileri konusu, özellikle gelişmekte olan ülkelerin doğrudan yabancı sermaye yatırımları çekme yarışı ile ilişkilendirilmektedir. İstatistiksel anlamda doğrusal bir ilişki bulunmamasına rağmen, doğrudan yabancı sermaye yatırımı miktarı ile “dibe doğru yarış” (race to the bottom) arasında bir ilişki bulunduğu düşünülmektedir. Çok uluslu şirketlerin varlık nedeni olarak yatırım yapacakları ev sahibi ülkede bazı avantajlara sahip olma gerekliliği, doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekmeye çalışan ülkeler açısından değerlendirildiğinde vergi avantajları, arazi tahsisi gibi avantajlar doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekmeye çalışan bütün ülkelerin çok uluslu şirketlere sağlayabileceği ve legal olarak açık açık görüşmeler sırasında ortaya koyabilecekleri avantajlar olarak gözükmektedir. Buna karşın, çalışma standartlarında ve işgücü maliyetlerindeki herhangi bir avantaj her ülkede sağlanamayacağı gibi doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekmeye çalışan ülkeler de bu avantaj üzerinden yasal mevzuat oluşturamamaktadır. Bu durum “mahkûm açmazı” olarak ifade edilen durum ile benzerlik göstermektedir.

Mahkûm Açmazı; oyun teorisinde niçin iki bireyin her ikisinin de menfaatine olmasına karşın rekabet ortamında işbirliği içinde olmadığının açıklandığı bir oyundur. Merrill Flood ve Melvin Dresher tarafından ilk kez ortaya atılan ve Albert W. Tucker tarafından geliştirilen model bu isimle anılmaktadır. Doğrudan yabancı sermaye yatırımlarında yatırım kararını vermek için iki ülke ile görüşme halindeki bir çok uluslu şirket ile doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekmek için rekabet halindeki iki ülke arasında bu durum geçerlidir. Doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekmek isteyen ülkeler çok uluslu şirkete açık olarak değilse bile saklı şekilde işgücü maliyetlerinin artmayacağı ve çalışma standartlarının çok uluslu şirkete sağlanan maliyet avantajını ortadan kaldıracak nitelikte olmayacağına dair tavizler vermektedir. Çok uluslu şirket bu tavizler verilmemiş olsa da yatırım kararını bir ülke lehinde kullanacaktır. Ancak her iki ülke birbirine güvenemediği ve bu konuda bir iletişim halinde bulunmadıkları için sonuçta çalışma standartlarını düşürücü tavizler vermektedir. Sonuç olarak her iki ülke anlaşarak taviz vermemiş olsalar çalışma standartları anlamında en olumlu adımı atmış olacaklardır. Ancak rekabet unsuru nedeniyle her iki ülke de diğerinin tavizler vereceğini ve doğrudan yabancı sermaye yatırımını kendi ülkesine çekeceğini düşündüğü için bu kapsamda tavizler vermektedir. Ancak sonuçta doğrudan yabancı sermayenin karar verme aşamasında veya ev sahibi ülkede bulunduğu süre içerisinde çalışma standartlarının ve endüstri ilişkilerinin olumsuz etkilendiği ancak buna rağmen özellikle gelişmekte olan ülkelerin diğer olumlu etkileri düşünerek doğrudan yabancı sermaye yatırımı çekmeye yönelik politikalar oluşturmayı sürdürdüğü görülmektedir.

Bu çalışmada doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının Türkiye’de “dibe doğru yarış”a neden olup olmadığı tartışılmaktadır ve Türkiye’de gerçekleşen yatırımların gelişimi bu çerçevede incelenmektedir.

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


............................................................................................................................................................................................................................

HOW DO YOU REGISTER and SUBMIT AN ARTICLE?

Registering and Logging in

Submitting an Article